Artikel Historiek over Romeins leer
Romeins leer: schoenen, tenten en zadels bleven bewaard in de Nederlandse bodem
Leer vergaat doorgaans snel in de bodem. In de natte en zuurstofarme klei- en veengrond van Nederland bleven echter grote hoeveelheden leer uit de Romeinse tijd bewaard. De vondsten geven onderzoekers informatie over onder meer het Romeinse leger, ambachten, handel en het dagelijks leven langs de noordgrens van het Romeinse Rijk.
Het Rijksmuseum van Oudheden (RMO) in Leiden bezit honderden Romeinse leren voorwerpen en fragmenten. Een selectie daarvan is vanaf volgende week te zien in de kleine tentoonstelling Romeins leer. De voorwerpen zijn de afgelopen jaren geïnventariseerd, geconserveerd en nader onderzocht.
Een groot deel van de collectie bestaat uit vondsten die tussen 1941 en 1967 zijn opgegraven in Valkenburg en eind jaren tachtig in Velsen. Daarnaast bezit het museum stukken uit het Romeinse fort bij Vechten, die afkomstig zijn uit particuliere verzamelingen. Veel voorwerpen houden verband met het Romeinse leger en zijn gevonden langs de limes, de noordelijke grens van het Romeinse Rijk die door het huidige Nederland liep.
Foto links: Complete Romeinse leren schoen uit het Romeinse fort van Valkenburg (ZH), datering 47-80 na Chr. - Foto: RMO | Foto rechts: Lade met gerestaureerde Romeinse schoenzolen – Foto: RMO
Schoenen, tenten en schildhoezen
De verzameling omvat onder meer schoenen en schoenzolen, tassen, zadels, schildhoezen en onderdelen van legertenten. Ook zijn kinderschoenen en vrouwensandalen bewaard gebleven. Hierdoor vertelt het materiaal dus niet alléén over soldaten, maar ook over vrouwen, kinderen, ambachtslieden, handelaren en andere bewoners van Romeins Nederland.
Een van de tentoongestelde stukken betreft een deel van een legertent uit Valkenburg. Die tent had een grondoppervlak van ongeveer 2,5 bij 2,4 meter en was circa twee meter hoog. Hierin verbleven acht soldaten, die samen een zogenoemd contubernium vormden. De militairen betaalden de tent vanuit hun soldij en waren zelf verantwoordelijk voor het onderhoud.
Ook leren schildhoezen konden veel informatie bevatten. Romeinse schilden waren gemaakt van hout en metaal en werden met zo’n hoes tegen regen en vocht beschermd. Omdat de schilden zelf vaak zijn vergaan, kan de vorm van een bewaard gebleven hoes iets vertellen over het oorspronkelijke schild en soms ook over de legereenheid die in een bepaald fort gelegerd was.
Een ander bijzonder voorwerp is een complete Romeinse soldatenschoen, een caliga. Van Romeins schoeisel blijft meestal alleen de zool bewaard, maar bij dit exemplaar is ook het bovenwerk behouden. Stiksels, spijkers en stempels zijn op sommige stukken na meer dan vijftien eeuwen nog zichtbaar.
Veelzijdig materiaal
Voor de productie waren grote aantallen dierenhuiden en een omvangrijke leerindustrie nodig. Naar schatting waren alleen al voor de tenten van de ongeveer vijfduizend soldaten van één Romeins legioen minstens 68.000 huiden nodig.
Leer dat wordt opgegraven ziet er vaak heel donker uit en niet altijd is gelijk duidelijk waar het betreffende deel voor diende. Tijdens de conservering konden losse delen soms opnieuw worden samengevoegd, waardoor bijvoorbeeld delen van Romeinse legertenten weer herkenbaar werden.
Herkomst van dieren
Bij het onderzoek werken restauratoren, archeologen en natuurwetenschappers samen. Met de onderzoeksmethode ZooMS kon aan de hand van collageen worden vastgesteld van welke diersoort het leer afkomstig is. Isotopenonderzoek gaf vervolgens aanwijzingen over de geografische herkomst van de gebruikte dieren.
De Nederlandse vondsten worden daarbij vergeleken met Romeinse leercollecties uit andere delen van het voormalige rijk, waaronder die van het fort Vindolanda in Groot-Brittannië. Het onderzoek maakt deel uit van het internationale project PELLIS, dat zich richt op de productie van, handel in en economie achter Romeins leer.
De tentoonstelling Romeins leer is van 17 september 2026 tot en met 3 december 2028 te zien op de afdeling Archeologie van Nederland in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden.